گروه انتشاراتی ققنوس

زردشتیان؛ باورها و آداب دینی آن‌ها

نویسنده:
تاریخ: 7/اسفند/1382
بویس مری، ترجمه عسکر بهرامی، انتشارات ققنوس، چاپ اول 1381،چاپ سوم 1382 
ایران سال شماره 5
برخی پژوهشگران نسبت به وجود شخصیتی تاریخی به نام زردشت تردید دارند، با این همه بیشتر آنان تاریخی بودن این پیامبر را پذیرفته‌اند اما در دو مورد هنوز توافقی حاصل نشده است: زمان و زادبوم زردشت. 
منابع موجود در مورد زمان زندگی زردشت از میان کتاب‌های نویسندگان کلاسیک یونان در روم است که زمانی نزدیک به شش هزار تا ششصد سال پیش از میلاد را در بر می‌گیرد و از جمله بحث‌انگیزترین مباحث ایران‌شناسی در سده‌های گذشته بوده است. در دهه‌های اخیر این گستره زمانی به تدریج کاسته شده و آخرین نظریه‌های تاریخی بین یک هزار تا یک هزار و دویست سال پیش از میلاد را برای دوره حیات زردشت صحیح می‌دانند. اما درباره زادبوم زردشت، نظرها همچنان متفاوت است و مکان‌های مختلفی چون آذربایجان، خوارزم، بلخ و سیستان را به عنوان زادبوم او نام برده‌اند. 
از منابع کلاسیک یونان و روم به خوبی می‌توان دریافت که شخصیت زردشت – یا دست کم آموزه‌های وی–در جهان متمدن آن روزگار شناخته شده بود. با این همه در دوره‌های بعد که اروپا درگیر مسایل قرون وسطایی شد، زردشت و دین او از یادها رفت و تاثیر اندیشه‌های زردشتی بر دین‌های دیگر، از جمله یهودیت و مسیحیت ناشناخته ماند. اما در دوره رنسانس که اروپاییان در پی شناخت شرق برآمدند، دین باستانی ایران بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. 
ظاهراً نخستین بار در سال 1700 میلادی «توماس هاید» با استفاده از منابع یونانی، لاتین، عربی، پهلوی و نیز توصیف‌های جهانگردانی چون «ژان شارون» درباره زردشتیان ایران، کتابی نوشت و نخستین گام مهم را در راه مطالعه این دین برداشت. در میانه سده هجدهم، «آنکتیل دوپرون» فرانسوی نوشته‌های زردشتیان را از هند به دست آورد و با آموختن درباره دین زرتشتی و نوشته‌های مقدس آن، این دین را به اروپاییان معرفی کرد. با توجه روزافزون خاورشناسان به دین و فرهنگ زردشتی، مسایلی مطرح شد که مجادله‌های بسیاری در پی داشت و در مدتی کوتاه دامنه آن بسیار گسترش یافت به طوری که چند هزار کتاب و مقاله تألیف شد. 
خانم بویس مری انگلیسی بی‌شک یکی از برجسته‌ترین پژوهندگان دین زردشتی در سده گذشته است. این پژوهشگر هشتاد و چند ساله که هم اکنون نیز سرگرم تألیف کتاب و مقاله درباره دین زردشتی و فرهنگ ایرانی است، پس از به پایان رساندن تحصیلات دانشگاهی در کشور خود، پژوهشی ژرف را درباره این دین آغاز کرد. او با مطالعه متون زردشتی، دریافت که زردشت یک فرد روحانی بود که بر اجرای درست اعمال و آداب دینی تاکید داشت و بر همین اساس اعمال و آداب دینی را هسته اصلی دین و عامل بقا و دوام آن می‌دانست. بدین ترتیب مؤلف در مقابل دانشمندانی قرار گرفت که می‌کوشیدند جنبه‌های اخلاقی و فلسفی تعالیم زردشت را پررنگتر سازند و آنها را جوهره اصلی این دین معرفی کنند. از این رو بویس تصمیم گرفت تا از نزدیک بر روی جامعه زردشتی مطالعه کند و از آنجا که شهرها و روستاهای دوردست را کمتر در معرض تغییر و دگرگونی می‌دید، شهرستان‌ها و روستاهای زردشتی‌نشین ایران را برای بررسی خود برگزید و در اواخر دهه 1960 میلادی یک سال را در میان این جوامع گذراند. حاصل پژوهش‌های بویس چندین کتاب و مقاله شد. از جمله کتاب‌های وی «تاریخ کیش زردشت از آغاز تاکنون» در چند جلد است که تاکنون تنها سه جلد آن منتشر شده و این تاریخ هنوز وارد دوره اصلی حیات این دین، یعنی دوره ساسانی، نشده است. بویس طرح کلی و تاریخ مختصر این دین را به دلیل طولانی و دامنه‌دار بودن این کار برای استفاده دانشجویان ادیان، به رشته تحریر درآورد. 
زردشتیان؛ باورها و آداب دینی آنها، همچنان که خود نویسنده در دیباچه یادآور شده، کوششی است برای ارایه تاریخی پیوسته از دین زردشت در طی حیات سه هزار ساله آن. تقریباً همه کتابهایی که به این مبحث پرداخته‌اند، معرفی جنبه‌های مختلف این دین را از خلال آموزه‌ها یا براساس موضوعات مهم آن انجام داده‌اند، در حالی که کتاب بویس همچنان که این دین را در طول تاریخ همراهی می‌کند، به جنبه‌های مختلف آن نیز می‌پردازد و می‌کوشد تصویری نسبتاً روشن و دقیق از آن به دست دهد. 
کتاب با مباحثی در زمینه باورهای هند و ایرانیان و دین دیرینه آنان آغاز می‌شود و مهم‌ترین مسایل آنان، رسوم عبادی، ‌ایزدان، مرگ و آخرت را از خلال اطلاعات پراکنده استنباط شده بازسازی می‌کند. 
سپس نویسنده با ورود شخصیت زردشت به عرصه تاریخ، به معرفی تعالیم اولیه او که از خلال سروده‌هایش، یعنی گاهان به دست می‌آید می‌پردازد و مساله دو مینو (اهوره مزدا وانگره مئینو)، هفت امشا سپند، آفرینش و ادوار تاریخ جهان از دیدگاه او و سرانجام یکی از مهم‌ترین مسایل تمام ادیان، یعنی مرگ و آخرت را مطرح می سازد. 
در فصل «استقرار مزداپرستی» دیگر جنبه‌های تشریحی این دین و آیین و عبادات آن معرفی می‌شوند و سپس تاریخ دین در «سده‌های نانوشته» می‌آید که طی آن آموزه‌های زردشت دستخوش تحول شدند و احکام دین پدید آمدند و طبقه روحانیت شکل گرفت. 
دین هخامنشیان نیز همواره یکی از بحث‌انگیزترین مباحث تاریخ ایران بوده است. با این حال بویس که معتقد است این خاندان کیش زردشتی داشته‌اند، در فصل پنجم کتاب کوشیده است با ارایه مستنداتی–عمدتاً باستان‌شناختی–نظر خود را ثابت کند. 
براساس سنت زردشتی، حمله اسکندر ضربه مهلکی بر این دین وارد ساخت. با این همه دین زردشتی به حیات خود ادامه داد و در دوره اشکانیان بار دیگر نیرو گرفت. هر چند ساسانیان، که بر حکومت پانصد ساله اشکانیان خاتمه دادند، کوشیدند سهم آنان را در حفظ و احیای دین زردشتی از تاریخ محو کنند، آنان را غیرزردشتی معرفی نمایند و بدین سان آیندگان و حتی پژوهشگران عصر حاضر را گمراه سازند. اما همگان و حتی بویس، دین زردشتی را دین رسمی سه حکومت ایرانی– هخامنشی، اشکانی و ساسانی- دانسته‌اند و اتفاق نظر دارند که از این میان حیات حکومت ساسانی به شدت با این دین عجین بوده و قوام و دوام و حتی زوال آن نیز، مرهون دین مزدیسنایی، یا همان زردشتی بوده است. از سوی دیگر این دین را باید بسیار وامدار حکومت ساسانی دانست، هر چند که در همین دوره است که در کنار تثبیت پایه‌های راست‌کیشی، گرایش‌های متعددی هم پدید آمد و روحانیت خود را در برابر ادیانی چون مانویت، یهودیت، مسیحیت و نیز جنبش مزدکی یافت. این وضعیت جدید بزرگان دین زردشتی را به بازنگری در پاره‌ای از سنت‌های دیرین واداشت که سامان دادن به متون مقدس و تشکیلات روحانیت و آتشکده‌ها از جمله آنها بود. 
فتح ایران به دست سپاه اسلام نقطه عطفی مهم در تاریخ ایران و کیش زردشتی به شمار می‌آید. اسلام به تدریج در ایران پا گرفت و به تدریج اکثریت ایرانیان به دین تازه گرویدند. از این پس زردشتیان در حکم اقلیت دینی بودند که در دوره خلفا در کنار مسلمانان می‌زیستند ولی پس از این دوره دچار سختی و تنگناهای بسیار شدند و با یورش مغولان به ایران شرایط آنان باز هم بدتر شد. 
با مهاجرت گروهی از زردشتیان به هند، جامعه‌ای موسوم به «پارسی» پدید آمد که نقش عمده‌ای در حفظ و تداوم سنت کهن داشت. نویسنده از این پس وضعیت دو گروه زردشتیان را در ایران و هند به موازات هم دنبال می‌کند. 
طی قرنها پارسیان هند به تدریج جامعه‌ای را پدید آوردند که در عین پای‌بندی به سنت، پیشرفتهای اقتصادی و اجتماعی چشمگیر و روزافزونی به خود دیدند. اینان که در آغاز به رهبریت دین زردشتی در ایران وابسته بودند، بعدها حتی موفق شدند اوضاع نابسامان و دهشتبار همکیشان خود را در ایران نیز بهبود بخشند. کتاب، وضعیت این دو جامعه را تا اواخر دهه 1970 میلادی، به گونه‌ای گذرا بررسی یا-دست کم-معرفی می‌کند. کتاب زردشتیان...«نیاز پژوهندگان رشته ادیان به طور اعم و علاقه‌مندان ادیان ایران به طور اخص را به طور کامل پاسخ می‌گوید، چه، اثری قابل فهم، مستدل و خواندنی درباره تحول باورها و آداب زردشتی در طول سده‌های متمادی است». این توصیف که بر پشت جلد ترجمه فارسی کتاب آمده، از «احسان یار شاطر» یکی از برجسته‌ترین ایران‌شناسان معاصر است که آن را طی نقدی بر این کتاب، در نشریه تاریخ آسیا به نگارش آورده است. وی در ادامه می‌افزاید: «کمتر اتفاق می‌افتد که کتابی این چنین سرشار از مطالعات بدیع و در عین حال لذتبخش باشد.» 
ظاهراً این ویژگی، در کنار برخی ویژگی‌های دیگر از جمله نام نویسنده سرشناس آن در حوزه ایران‌شناسی، سبب استقبال بسیار از کتاب شده است. کتاب که به سال 1979 منتشر شده تاکنون چندین بار تجدید چاپ شده است. نویسنده یک بار در سال 1983 به بازنگری برخی مطالب پرداخته و بر آخرین چاپ آن در سال 2001 نیز دیباچه‌ای نوشته و به بازنگری برخی دیدگاه‌هایش پرداخته است. 
ترجمه فارسی نیز براساس چاپ بازنگری شده سال 1983 است که مترجم، دیباچه جدید مؤلف را هم بدان افزوده و حتی در متن نیز در هر مورد بازنگری شده، خواننده را به دیباچه جدید ارجاع داده است. 
ویژگی دیگر ترجمه فارسی تکمیل و به روز کردن کتابنامه آن است؛ مؤلف آثار مورد استفاده را به همراه پاره‌ای منابع مهم تا سال تألیف اثر آورده است. مترجم هم با افزودن ترجمه‌های فارسی موجود از این آثار و نیز عمده آثار منتشره دو دهه اخیر به کتابنامه، راه را برای پژوهش‌های بیشتر و گسترده‌تر در این زمینه هموار ساخته است.
ترجمه فارسی زردشتیان...-که پیشتر به روسی هم ترجمه شده است-طی یک سال با اقبال بسیار مواجه بوده و به چاپ سوم رسیده است که این اقبال را می‌توان از یک سو مرهون گسترده بودن طیف مخاطبان آن و شهرت نویسنده در ایران، و از سوی دیگر حاصل کیفیت درخور توجه ترجمه، چاپ و عرضه آن دانست.

 

اطلاعات این کتاب

نام کتاب: زردشتیان‌
موضوع: دین
نویسنده: مري‌ بويس‌
مجموعه:
قیمت: 210000 ريال
شابک: 978-964-311-329-2
سال چاپ: 1395
نوبت چاپ: 14
نوع جلد: سلفون سخت
قطع کتاب: وزیری
تعداد صفحات: 288
وزن کتاب: 0
توضیحات کتاب:کیش‌ زردشتی‌ در تاریخ‌ ادیان‌ جایگاه‌ ویژه‌ای‌ دارد و سرچشمه‌های‌ آن‌ را چه‌ بسا تا روزگار هند و اروپاییان‌ بتوان‌ پی‌ گرفت‌. این‌ ویژگی‌، کیش‌ زردشتی‌ را با عقاید هند باستان‌ پیوند می‌دهد و آن‌ را یکی‌ از قدیم‌ترین‌ ادیان‌ جهان‌ می‌سازد. وانگهی‌ آموزه‌های‌ زردشت‌ که‌ جنبه‌های‌ روحانی‌ و اخلاقی‌ والایی‌ دارند مطالعة‌ این‌ دین‌ را بسی‌ مسرت‌بخش‌ می‌سازد. کتاب‌ حاضر نیاز دانشجویان‌ رشته‌ ادیان‌ به‌طور اعم‌ و دانشجویان‌ ادیان‌ ایران‌ به‌طور اخص‌ را به‌ طور کامل‌ پاسخ‌ می‌گوید، چه‌ اثری‌ قابل‌ فهم‌، مستدل‌ و خواندن‌ در بارة‌ تحول‌ باورهای‌ و آداب‌ زردشتی‌ در طول‌ سده‌های‌ متمادی‌ است‌... کم‌تر اتفاِ می‌افتد که‌ کتابی‌ این‌ چنین‌ سرشار از اطلاعات‌، بدیع‌ و در عین‌ حال‌ لذتبخش‌ باشد. نشریة‌ تاریخ‌ آسیا

کتاب های مرتبط با این کتاب